چربی شیر و راهکار های افزایش آن در گاو شیری بسیار مهم است. چربی شیر و حفظ میزان آن در مزارع پرورش گاو شیری اهمیت فراوانی در راستای تولید با کیفیت دارد.
راهکارهای حفظ و یا افزایش چربی شیر در گاو شیری
چربی شیر متغیرترین اجزای تشکیل دهنده شیر است. و معمولاً قیمت هر کیلوگرم شیر بر پایه غلظت چربی بیان می شود. در شرایط واحدهای پرورش گاو شیری در ایران اعم از واحدهای بزرگ و کوچک ما شاهد کاهش چربی شیر (چربی کمتر از ۳/۲ درصد) در اغلب موارد هستیم. این موضوع ناشی از تامین نشدن فیبر مؤثر فیزیکی، وجود چربی غیراشباع، و عدم مدیریت صحیح خوراک دهی و غیره است.
نکته در اینجاست که علت ایجاد چربی شیر پایین در گله های کوچک و نیمه صنعتی و گله های بزرگ و مدرن متفاوت است. و راهکارهای متفاوتی نیز برای رفع آن وجود دارد.
- عوامل محیطی، جیره غذایی و ژنتیک بر غلظت و تولید چربی شیر اثرگذار هستند.
- افت چربی شیر سبب کاهش شدید غلظت چربی در مواقعی که اختلالی در تخمیر شکمبه رخ می دهد، اتفاق می افتد.
عوامل تغذیه ای تأثیر گذار بر چربی شیر و راهکار های افزایش آن در گاو شیری
- از عوامل تغذیه ای که بر چربی شیر اثرگذار هستند می توان به تخمیرپذیری جیره و منابع چربی غیراشباع در جیره اشاره کرد.
- عوامل تغذیه ای و غیرتغذیه ای متعددی بر چربی شیر تاثیر می گذارند که بررسی هر عامل در بازدهی اقتصاد واحد گاو شیری اهمیت زیادی دارد.
- چربی شیر وراثت پذیری بالایی دارد و تنوع زیادی در پتانسیل ژنتیکی گاوها در یک گله وجود دارد.
- با این حال نقش میانگین پتانسیل ژنتیکی در غلظت چربی شیر گاوها طی سالهای اخیر نقش پررنگ تری پیدا یافته است.
در این مقاله سعی شده است با نگاهی گذار و مختصر به عوامل تغذیه ای و غیرتغذیه ای موثر بر چربی شیر در گاوهای پرتولید راهکارهایی عملی برای حفظ و یا افزایش چربی شیر در واحدهای کوچک و نیمه صنعتی و واحدهای بزرگ و مدرن گاو شیری تشریح شود.
افت چربی شیر:
افت چربی شیر، کاهش چربی مرتبط با تغییرات در الگوی تخمیر شکمبه بدون هیچ گونه تغییری در حجم تولید شیر، پروتئین و لاکتوز شیر تعریف می شود. به لحاظ فنوتیپی تا ۵۰ درصد کاهش غلظت و تولید چربی شیر (بدون تغییر در پروتئین و لاکتوز شیر) قابل مشاهده است. علت ایجاد افت چربی شیر، تولید ایزومرهای خاصی از چربی در شکمبه است که با رسیدن به غده پستان مانع سنتز اسیدهای چرب کوتاه و متوسط زنجیر در غده پستان میشوند. و در نهایت تولید و غلظت چربی شیر را کاهش می دهد.
این تغییرات ناشی از عوض شدن گونه های باکتریایی تجزیه کننده نشاسته و منابع چربی در شکمبه است که شرایط اسیدی شکمبه به آن دامن می زند. کاهش چربی شیر تا بیش از ۱۵ درصد یقینا ناشی از تولید همین ایزومرهای خاص اسید چرب (مانند ترانس۱۰-، ۱:۱۸) در شکمبه است. اما سازوکار کاهش چربی شیر در مقادیر کمتر می تواند وابسته به عوامل دیگر باشد.
عوامل غیرتغذیه ای تأثیر گذار بر چربی شیر و راهکار های افزایش آن در گاو شیری
ژنتیک:
غلظت و تولید چربی شیر در فارم های مختلف، متفاوت است. این موضوع بخاطر اختلاف مدیریتی، نوع جیره غذایی و ژنتیک گله هاست. بر اساس داده های موجود، میانگین غلظت چربی شیر در گله های کوچک (میانگین تولید ۳۰ کیلوگرم و کمتر) و بزرگ (با میانگین تولید بالای ۴۰ کیلوگرم) به ۳ درصد نمی رسد. علاوه بر این، اختلاف زیادی بین چربی شیر گاوها در یک گله نیز وجود دارد. ولی باید توجه داشت که وراثت پذیری تولید و غلظت چربی شیر بالا است. (به ترتیب ۰/۴۵و ۰/۲۹) و این نقش مهم پتانسیل ژنتیکی را در غلظت و تولید چربی شیر گاوها نشان می دهد.
تغییرات سالیانه در چربی شیر گاوهای شیری:
زمانی که الگوهای سالیانه تولید شیر در گله های مختلف امریکا بررسی شد، محققان مشاهده کردند که یک دامنه تغییرات یا ریتم بیولوژیکی برای تغییر در چربی شیر وجود دارد. به طوری که تغییرات در غلظت چربی شیر ناشی از ریتم سالانه بین ۰/۱۵ و ۰/۳۰ درصد واحد گزارش شد. غلظت های چربی و پروتئین شیر در ماه های بهمن و اسفند در اوج هستند. در حالی که در فروردین و اردیبهشت تولید شیر در اوج است. بنابراین با توجه به تغییرات سالانه در هر منطقه وابسته به شرایط محیطی و جیره می توان برنامه ریزی برای کنترل افت احتمالی در چربی شیر انجام داد.
الگوهای شبانه روزی تولید چربی:
ریتم های شبانه روزی همان الگوهای روزانه هستند و گاوهای شیری برای تولید شیر و ترکیبات شیر دارای الگوهای روزانه تولید هستند. تولید شیر در صبح بیشترین است، اما غلظت چربی شیر در وعده های شیردوشی عصر بیشتر است. همچنین تولید و ترکیب شیر در یک روز اختلاف دارند، بنابراین در زمان نمونه گیری، گرفتن نمونه از تمامی وعده های شیردوشی امری ضروری است. ریتم های روزانه تولید شیر و ترکیبات شیر همچنین وابسته به زمان خوراک دهی و طول زمانی که خوراک در دسترس حیوانات نیست، دارد.
این موضوع اهمیت دفعات خوراکدهی و زمان خوراک دهی را بر تولید شیر نشان می دهد. اگر در شرایط نرمال آب و هوایی بتوان مقدار مصرف خوراک گاوها در هر وعده را متعادل کرد. (جلوگیری از مصرف مقدار زیاد خوراک و سورت جیره در یک وعده غذایی) و دفعات خوراک دهی را بیشتر، این خود می تواند به افزایش غلظت چربی شیر گله کمک کند.
تعادل انرژی و مرحله شیردهی:
چربی شیر در آغاز شیردهی (گاوهای تازه زا) مقدار بالایی دارد و به سرعت با رسیدن به پیک شیردهی کاهش می یابد. و پس از آن به تدریج با نزدیک شدن به اواخر شیردهی افزایش می یابد. در اوایل شیردهی، گاوها در تعادل منفی انرژی هستند و وزن از دست می دهند و سطوح بالای چربی از ذخایر بدنی برداشت می شود. چربی های تجزیه شده از ذخایر بدنی به صورت اسیدهای چرب غیراستریفیه (NEFA) توسط غده پستان از خون برداشت می شوند. رسیدن غلظت چربی شیر در گاوهای تازه زا به ۵ درصد دور از ذهن نیست. اما باید در نظر داشت سطوح خیلی بالای چربی شیر نشانگر مدیریت ضعیف گاوها در دوره نزدیک زایمان و خشکی است.
چون افزایش غلظت چربی شیر یعنی خروجی بیشتر انرژی از طریق شیر که خود می تواند به تعادل منفی انرژی که حیوان در دوران پس از زایمان درگیر آن است، کمک کند. افزایش چربی شیر پس از پیک شیردهی نشانگر تغییر در نسبت چربی به لاکتوز شیر است که احتمالا ناشی از تنظیم هورمونی است. با این حال، گاوهای تازه زا حساسیت کمتری به افت چربی شیر در هفته های ابتدای شیردهی دارند. بنابراین زمانی که چربی شیر را ارزیابی می کنیم باید روزهای شیردهی را مد نظر قرار بدهیم.
تولید یا غلظت چربی:
غلظت چربی شیر مهمترین دغدغه ذهنی صاحبان واحد گاو شیری و متخصصان تغذیه است، اما آنچه که به لحاظ اقتصادی اهمیت دارد، میزان تولید چربی شیر است. تولید چربی شیر تحت تأثیر هم تولید شیر و هم درصد چربی شیر است. اول اینکه زمانی که تلاش ما اینست که غلظت چربی شیر را افزایش دهیم، مقدار تولید شیر برای ما مطرح نیست. این نکته از آنجایی اهمیت دارد که باید بدانیم کاهش در تولید شیر احتمالا تولید پروتئین شیر را نیز می کاهد.
دوم اینکه، حداکثر کردن تولید چربی شیر نیازمند رسیدن به یک تولید شیر بهینه و اپتیمال است. تولید شیر تحت کنترل سازوکارهای هورمونی است و می تواند توسط عوامل تغذیه ای، سلامت و استرس های محیطی محدود شود. در نهایت می توان گفت تمامی ابزارهای مدیریتی که برای افزایش بازدهی تولیدمثل، سلامت و رفاه گاوها و تولید شیر بکار گرفته می شود، احتمالا سبب افزایش تولید چربی شیر نیز خواهند شد.
در این مطلب سعی کردیم موارد و عوامل مهمی که در چربی شیر و راهکار های افزایش آن در گاو شیری اثرگذار هستند را بررسی کنیم. در مطلب بعدی به صورت مفصلتر به این موضوع خواهیم پرداخت.
