عوامل تغذیه ای اثرگذار بر تولید چربی شیر به سه دسته تقسیم میشوند. در این مطلب به این موضوع اشاره خواهیم کرد. سپس راهکارهای افزایش چربی شیر گاو را برای شما خواهیم آورد.
عوامل تغذیه ای اثرگذار بر تولید چربی شیر گاو
افت چربی شیر ناشی از تولید ایزومرهای خاص اسید چرب در شکمبه:
جیره های القا کننده افت چربی شیر مرتبط با آشفتگی در الگوی تخمیر شکمبه هستند. و نتیجه آن تغییر در جمعیت باکتری های شکمبه است. به طوری که در این شرایط کاهش در تنوع میکروبی در آنالیزهای میکروبی مشاهده شده است. پیش بینی وقوع افت چربی شیر امری پیچیده است. چون علت ایجاد کاهش در چربی شیر تنها یک عامل نیست و آن نتیجه تقابل عوامل مختلفی است که نرخ بیوهیدروژنه شدن در شکمبه را کاهش داده و مسیر آنرا تغییر می دهد.
چه عواملی سبب کاهش pH شکمبه و بهم ریختن شرایط تخمیر شکمبه می شوند؟
- افزایش تخمیرپذیری جیره (افزایش سهم غلات در جیره و نوع فرآوری فیزیکی یا شیمیایی جو و ذرت)
- منابع چربی غیراشباع گیاهی (همانند سهم بالای روغن در منابع پروتئینی و دانه های روغنی)
- کاهش سهم فیبر جیره بخصوص فیبر موثر فیزیکی (فیبری که عامل جویدن است و توده فیزیکی در شکمبه تشکیل می دهد)
- استفاده از یونوفرها (مانند موننسین و لازالوسید)
- سیلوهای با کیفیت پایین (بخصوص وجود کپک در سیلو)
- تغذیه مقادیر زیاد غلات و کنسانتره در زمان کوتاه
. ولی باید توجه داشت که کاهش pH شکمبه و بروز اسیدوز تحت بالینی می تواند توجیه کننده ۴۰ درصد علت کاهش چربی شیر باشد. و همانطور که گفته شد علت بروز افت چربی شیر چند عامل مختلف است و نه یک عامل خاص.
سطح تولید شیر:
در چندین آزمایش مشخص شد که اختلاف بین گاوها در پاسخ به جیره القاء کننده افت چربی شیر (و حتی اسیدوز تحت بالینی) وجود دارد. علاوه بر این، گاوهای پرتولید به افت چربی شیر حساسیت بیشتری دارند. در یک پژوهش منابع چربی اشباع و یا غیراشباع به همراه یک گروه شاهد (بدون منبع چربی) به گاوهای با میانگین تولید ۳۹ و یا ۴۷ کیلوگرم تغذیه شد. در گروه شاهد گاوهای کمتولید چربی شیر ۳/۴۳ درصد داشتند.در حالی که چربی شیر گاوهای پرتولید ۳/۰۳ درصد بود. گاوهای کم تولید کاهش ۶ درصدی چربی شیر را با تغذیه نمک کلسیمی چربی غیراشباع تجربه کردند.
در حالی که این کاهش در گاوهای پرتولید به ۲۰ درصد رسید. بنابراین همبستگی قوی بین سطح تولید شیر و القاء افت چربی شیر وجود دارد. چون که گاوهای پرتولید مصرف خوراک بیشتری دارند که انتظار می رود نرخ عبور مواد از شکمبه نیز بیشتر باشد. این خود می تواند عامل تغییر جمعیت میکروبی شکمبه و افزایش جریان اسیدهای چرب ترانس به روده باشد. علاوه بر این گاوهای پرتولید رفتار تغذیه ای و نشخوار متفاوتی دارند.
و مصرف بیشتر خوراک در یک وعده غذایی و مصرف بیشتر خوراک بخصوص پس از ریختن خوراک تازه به آخور؛ می تواند به اسیدیته بیشتر شکمبه و نهایتاٌ چربی شیر کمتر کمک کند. بنابراین توجه به سطح تولید شیر یکی از عوامل تغذیه ای اثرگذار بر تولید چربی شیر گاو است.
مکمل های چربی:
نیمی از چربی شیر در خود غده پستان سنتز می شود و بقیه از اسیدهای چرب شیر از خون (از جیره با ذخایر بدنی) وارد ساختار چربی شیر می شوند. تقریبا ۶۵ درصد از اسیدهای چرب وارد شده از خون به غده پستان منشا جیره ای دارند. بنابراین منطقی بنظر می رسد که افزایش سهم چربی جیره غذایی مقدار چربی شیر را افزایش دهد. اما پاسخ وابسته به ترکیب چربی دارد که وارد جیره غذایی شده است.
چربی های گیاهی غیراشباع سبب افزایش خطر بروز افت چربی شیر و همچنین کاهش مصرف خوراک می شوند. دومین موضوع در مورد افزایش سهم اسیدهای چرب وارد شده به غده پستان از خون، این است که افزایش در سهم ورود اسید چرب از خون سبب کاهش سهم سنتز اسیدهای چرب در غده پستان شده (سنتز درون زاد) و در نتیجه غلظت چربی شیر کاهش خواهد یافت.
با این حال استفاده از مکمل های چربی حاوی اسید پالمیتیک معمولا غلظت چربی شیر را افزایش می دهد. علاوه بر اینها تامین کافی استات (حاصل از تخیمر فیبر در شکمبه) برای سنتز چربی شیر ضرورت دارد. استات ۳۰ درصد از انرژی مورد نیاز گاو را تامین می کند و ۴۰ درصد چربی شیر از کربن استات در غده پستان منشا می گیرد (چربی دنو وو). پژوهش ها نشان دادند که استفاده از استات در جیره یا تزریق شکمبه ای آن سبب افزایش معنی دار چربی شیر می شود. استفاده از فیبر موثر فیزیکی و منابع فیبر غیرعلوفه ای (همانند تفاله چغندرقند) تامین کننده استات در شکمبه هستند. و می توانند به افزایش سنتز چربی شیر کمک نمایند. توجه به مکمل های چربی یکی دیگر از عوامل تغذیه ای اثرگذار بر تولید چربی شیر گاو است.
راهکارهای افزایش چربی شیر:
زمانی که گله گاو شیری درگیر کاهش چربی شیر است توجه به نکات ذیل می تواند به رفع آن کمک کند:
- تأمین فیبر:
محتوی فیبرنامحلول در شوینده خنثی جیره حداقل ۲۸ درصد برای یک جیره مرسوم با میانگین تولید ۴۰ کیلوگرم در نظر گرفته شود. مقدار فیبر موثر جیره بین ۲۲ تا ۲۴ درصد وابسته به نوع غله غالب در جیره (جو یا ذرت) باشد.
- نشاسته:
گاوهای شیری پرتولید با مقادیر ۸ تا ۱۱ کیلوگرم غلات اعم از جو و ذرت تغذیه می شوند. در ایران نوع غالب فرآوری آسیاب کردن خشک است که توجه به نوع توری بکاررفته در آسیاب در بازدهی استفاده از نشاسته بسیار موثر است. با توجه به مقاومت بیشتر تجزیه و هضم نشاسته ذرت در شکمبه (دفع نشاسته ذرت به مدفوع از ۱۵ تا ۲۰ درصد) در صورت رعایت نکردن آسیاب مناسب دانه ذرت مقدار قابل توجهی از آن بدون تغییر از بدن دفع خواهد شد.
بنابراین بهتر است ذرت به ریزترین شکل ممکن آسیاب شود (اندازه ذرات ۱ تا ۱/۵ میلی متر) و از آسیاب کردن نرم دانه جو باید پرهیز شود. محتوی نشاسته جیره گاو پرتولید بین بین ۲۴ تا ۲۶ درصد باشد. در گاوهای تازه زا بهتر است از ذرت آسیاب شده استفاده کرد. و توصیه می شود از مصرف دانه ذرت فرآوری شده (همانند ذرت فلیک) در این دوره پرهیز کرد تا بتوان ایسدیته شکمبه را کنترل کرد.
- بافرها:
وابسته به سطح تولید شیر مقدار بافر مورد استفاده نیز متفاوت خواهد بود به طوری که از ۰/۷ تا ۲ درصد بخش کنسانتره میتواند در نوسان باشد. از مرسوم ترین بافرهای موجود بیکربنات سدیم است. ولی باید توجه داشت که در شرایط تولید بالا (میانگین های بالای ۴۵ کیلوگرم) افزایش سهم بیکربنات سدیم جیره فراتر از مقدار توصیه شده کمکی به افزایش چربی شیر و تعادل بافری شکمبه نمی کند. حتی می تواند با تغییر در الگوهای رفتار مصرف خوراک سبب افزایش اسیدیته شکمبه نیز بشود. در شرایطی که سهم غلات جیره بالاست. (بیش از ۱۰ کیلوگرم در روز) استفاده از اکسید منیزیم و یا منابع دیگر منیزیم به عنوان آلکالایزر می تواند به بهبود چربی شیر کمک شایانی کند. (۰/۲ تا ۰/۴ درصد کل جیره).
ولی در شرایط معمول و غلظت های معمول نشاسته جیره، این اثر قابل مشاهده نخواهد بود و استفاده از اکسید منیزیم توجیه چندانی ندارد.
تولیدکنندگان و دست اندرکاران پرورش گاو شیری باید دقت داشته باشند که برای تهیه اکسید منیزیم خرید منبعی با مقدار منیزیم حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد برای دام قابل قبول است. و از خرید اکسید منیزیم با مقدار منیزیم خارج از این محدوده اجتناب کنند. چون که مقدار پایین تر منیزیم قادر به اثرگذاری قوی به عنوان آلکالایزر نیست. و استفاده از منابع اکسید منیزیم با غلظت های بالای عنصر منیزیم در جیره دام هزینه بیشتری نیز در پی دارد. در صورتی که اثر چندانی (بهبود هضم فیبر و اسیدیته شکمبه و افزایش چربی شیر) از آن مورد انتظار نیست.
- وجود منابع چربی غیراشباع یا مکمل چربی:
استفاده از روغن ها حتی در مقادیر اندک ۱ درصد کل جیره می تواند سبب افت شدید چربی شیر در گاوهای پرتولید شود. مکمل های چربی تجاری از جمله نمک های کلسیمی روغن سویا و یا دیگر منابع چربی غیراشباع سبب کاهش چربی شیر و حتی افت مصرف خورک و تولید شیر خواهند شد. بنابراین در خرید مکمل های چربی باید به نوع اسید چرب استفاده شده مکمل توجه کرد. (اسید چرب غالب آن از نوع اشباع باشد به صورت مخلوط پالمیتیک و استئاریک و تا حد کمتر از ۱۰ درصد از اسیدهای چرب غیراشباع) و عدد یدی ( بین ۱۵ تا ۳۰).
- مدیریت خوراکدهی و دفعات خوراک دهی:
افزایش تعداد دفعات خوراکدهی بخاطر ایجاد نوسانات کمتر در تخمیر شکمبه یه حفظ مقدار قابل قبول چربی شیر کمک میکند. و موجب تغییر در محصولات نهایی هضم در شکمبه خواهد شد. هر چه بتوان مقدار مصرف گاوها در یک وعده غذایی را کمتر کرد، از بروز اسیدوز تحت بالینی و کاهش چربی شیر پیشگیری می شود. عدم رعایت تراکم گله و فضای آخور در یک بهاربند نیز می تواند به کاهش pH شکمبه و چربی شیری کمتر دامن بزند. هنگام توجه به عوامل تغذیه ای اثرگذار بر تولید چربی شیر گاو باید به این موضوع توجه ویژه کرد.
- استرس محیطی:
اولین پاسخ گاوها به شرایط استرس گرمایی کاهش در مصرف خوراک است که نتیجه آن کاهش تولید شیر و چربی شیر است. معمولا در این شرایط بخاطر کاهش تولید شیر ما شاهد حتی افزایش غلظت چربی شیر نیز خواهیم بود. ولی در کل مقدار تولید چربی شیر تا حد زیادی کاهش خواهد یافت. در این شرایط خروجی انرژی شیر که اغلب مربوط به چربی است تا ۲ برابر کمتر از انرژی ورودی به بدن خواهد بود. با این حال اثرات کلی استرس گرمایی بر تولید چربی شیر منفی است.
در جایی که با تغییر در رفتار مصرف خوراک و افزایش سورت جیره شرایط تخمیری شکمبه تغییر خواهد کرد و نتیجه آن کاهش چربی شیر خواهد بود. در این شرایط افزایش سهم نمک جیره و نمک های معدنی پتاسیم و کلسیم می تواند به حفظ الکترولیت های بدن و به تخفیف اثرات تنش گرمایی کمک کند.
- مدیریت چربی شیر پایین در گله های نیمه صنعتی و کوچک:
علت چربی شیر پایین در گله های کوچک و سنتی می تواند به نحوه خوراکدهی و عدم تأمین فیبر و یا تامین مقدار ناکافی پروتئین از جیره غذایی بازگردد. جیره گاوهای شیری باید رطوبت ۴۵ تا ۵۰ درصد داشته باشد و در زمانی که فقط کاه غلات تنها منبع علوفه جیره است تامین این مقدار میسر نیست. و از سوی دیگر در کنسانتره گاوهای پرتولید که دامداران از کارخانجات خوراک دام تهیه می کنند پروتئین کنسانتره ۱۶ درصد توصیه کلی است.
در حالی که این مقدار برای زمانی است که از یونجه خشک (با پروتئین ۱۵ تا ۱۶ درصد) نیز در جیره استفاده می شود. اما با مصرف سیلاژ ذرت تأمین ناکافی پروتئین از جیره سبب کاهش رشد باکتری های تجزیه کننده فیبر در شکمبه میشود. و در نتیجه مقدار استات کافی تولید نشده و سنتز چربی شیر در غده پستان کاهش خواهد یافت. بنابراین ما مشاهده خواهیم کرد که در گله های کوچک با تولید حتی کمتر از ۳۰ کیلوگرم در روز، چربی شیر کمتر از ۳/۲ درصد است.
در این شرایط توصیه می شود به منبع پروتئینی توجه بشود که حیوان جیره کاملی مصرف کند. این جیره باید حداقل ۱۶ درصد پروتئین داشته باشد و همچنین علوفه خشک همچون کاه غلات و یا یونجه خشک یا اندازه قطعات ۳ تا ۵ سانتی متر به حیوان تغذیه شده. و از دادن علوفه یونجه با کاه به شکل کامل و با قطعات درشت پرهیز شود.
