بیماری تب برفکی گاو (FMD): علائم، راه‌های انتقال، پیشگیری و درمان

بیماری تب برفکی گاو چیست؟

بیماری تب برفکی گاو که با نام بیماری پا و دهان یا FMD نیز شناخته می‌شود، یک بیماری ویروسی بسیار مسری است. این بیماری تمام حیوانات سم‌پا مانند گاو، گوسفند، بز، شتر، آهو و خوک را درگیر می‌کند. بیماری تب برفکی گاو بر اسب‌ها و گورخرها تأثیر نمی‌گذارد. در صورت عدم پیشگیری، این بیماری می‌تواند خسارات اقتصادی جبران‌ناپذیری به دامدار وارد کند.

عامل بیماری تب برفکی دام

عامل بیماری تب برفکی گاو، ویروسی از خانواده Rhabdoviridae است. این ویروس دارای هفت سویه مختلف است. هر کدام از این سویه‌ها علائم مشابهی دارند. تشخیص سویه‌های ویروس فقط در آزمایشگاه امکان‌پذیر است. مصونیت نسبت به یک سویه، ایمنی دام را در برابر سویه‌های دیگر تضمین نمی‌کند. این ویروس در غدد لنفاوی و مغز استخوان زنده می‌ماند. اما زمانی که PH کمتر از ۶ باشد، ویروس در ماهیچه‌ها از بین می‌رود. بیماری تب برفکی گاو تلفات شدیدی به همراه دارد. اکثر حیوانات مبتلا بهبود می‌یابند، اما این بیماری اغلب آنها را ضعیف و ناتوان می‌کند.

علائم و نشانه‌های بیماری تب برفکی دام

دام‌های پرورشی نسبت به نژادهای سنتی، بیشتر مستعد ابتلا به بیماری تب برفکی گاو هستند. این بیماری به ندرت در حیوانات بالغ کشنده است. اما مرگ‌ومیر در حیوانات جوان شایع است. علت مرگ، میوکاردیت یا عدم توانایی والدین در شیردهی است. بیماری تب برفکی گاو با تب و زخم‌های تاول‌گونه در دهان، روی پستانک‌ها و بین سم‌ها مشخص می‌شود. این عفونت موجب بی‌میلی حیوان به غذا خوردن یا حرکت می‌گردد.

حیوانات مبتلا به بیماری تب برفکی گاو ممکن است علائم زیر را نشان دهند:

• چرت زدن و کوبیدن لب‌ها

• لرزیدن

• پاهای حساس و دردناک

• کاهش تولید شیر

• زخم و تاول روی پا

• سستی بدن

• بی‌اشتهایی

• افزایش بزاق دهان

• ساییدن دندان‌ها به هم

• کاهش وزن

• تب بالا

• کوبیدن سم‌ها به زمین

دوره کمون بیماری تب برفکی دام

دوره نهفتگی بیماری تب برفکی گاو متغیر است. این دوره به میزبان، محیط، مسیر قرار گرفتن در معرض و سویه ویروس بستگی دارد. فاصله بین قرار گرفتن در معرض عفونت و ظهور علائم، بین ۲۴ ساعت تا ۱۰ روز متغیر است. متوسط دوره کمون برای گوسفند و بز، ۳ تا ۸ روز است. این دوره برای خوک‌ها بیش از ۲ روز و برای گاوها ۲ تا ۱۴ روز است. حیوانات می‌توانند ویروس را قبل از ظهور علائم بالینی منتقل کنند. زیرا حیوانات قبل از ظهور بیماری، در حلق و خون خود دارای ویروس هستند.

روش‌های انتقال و انتشار بیماری FMD

تمامی ترشحات حیوانات مبتلا به بیماری تب برفکی گاو، حاوی ویروس است. این حیوانات مقدار زیادی آئروسل ویروسی تنفس می‌کنند. این آئروسل‌ها می‌توانند حیوانات دیگر را از طریق تنفسی یا دهانی آلوده کنند. ویروس ممکن است تا ۴ روز قبل از ظهور علائم، در شیر و مایع منی موجود باشد.

انتشار بیماری تب برفکی گاو از طریق موارد زیر اتفاق می‌افتد:

• حیوانات آلوده تازه وارد گله

• آغل، ساختمان‌ها و وسایل نقلیه آلوده

• یونجه، خوراک، آب یا مواد بیولوژیک آلوده

• لباس، کفش یا تجهیزات آلوده

• گوشت یا فرآورده‌های حیوانی آلوده (به صورت خام)

• آئروسل‌های آلوده از طریق جریان هوا

آیا تب برفکی دام به انسان منتقل می‌شود؟

بیماری تب برفکی گاو جزو بیماری‌های مشترک بین انسان و دام نیست. این بیماری مختص حیوانات است. با بیماری دست، پا و دهان که در کودکان شایع است، تفاوت دارد. ویروس FMD با خوردن گوشت آلوده به انسان منتقل نمی‌شود.

روش‌های تشخیص تب برفکی

وجود ویروس بیماری تب برفکی گاو را فقط می‌توان از طریق آزمایش تأیید کرد. برای نمونه‌برداری، ممکن است نیاز به جمع‌آوری موارد زیر باشد:

• مایع وزیکولی

• برچسب‌های بافت اپیتلیال

• خراشیدن حلق

• سرم

روش‌های پیشگیری و کنترل بیماری تب برفکی دام

انجام اقدامات فوری در تشخیص زودهنگام بیماری تب برفکی گاو مؤثر است. این اقدامات به دو دسته تقسیم می‌شوند:

الف) اقدامات مزرعه‌ای

دامداران باید اقداماتی را در سطح مزرعه انجام دهند. این اقدامات عبارتند از:

• کنترل دسترسی افراد به دام و تجهیزات

• کنترل ورود حیوانات جدید به گله

• تمیز کردن و ضدعفونی منظم آغل و تجهیزات

• نظارت و گزارش بیماری

• دفع مناسب کود و لاشه

ب) استفاده از واکسیناسیون

واکسیناسیون یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از بیماری تب برفکی گاو است. برنامه‌های واکسیناسیون باید دارای معیارهای زیر باشند:

• پوشش واکسن حداقل ۸۰ درصد باشد.

• کمپین‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن تکمیل شوند.

• واکسیناسیون باید امکان تداخل ایمنی مادر را فراهم کند.

• واکسن‌ها در دوز صحیح و با روش درست تجویز شوند.

نکات مهم در زمان تزریق واکسن تب برفکی

برای پیشگیری مؤثر از بیماری تب برفکی گاو، نکات زیر را رعایت کنید:

1. واکسن را از شبکه توزیع رسمی تهیه کنید.

2. به تاریخ انقضای واکسن توجه کنید.

3. قبل از تزریق، بطری را به خوبی تکان دهید.

4. از ضدعفونی سرنگ با الکل یا فرمیل خودداری کنید.

5. در صورت شیوع، دام‌های آلوده را جدا کنید.

6. واکسن تب برفکی و میکروبی را در دو نقطه از بدن تزریق کنید.

7. این واکسن را در عضلات دام تزریق نکنید.

8. دام‌هایی که برای اولین بار واکسن می‌زنند، چهار هفته بعد دوز مجدد دریافت کنند.

بهترین روش درمان تب برفکی چیست؟

هنوز درمان خاصی برای بیماری تب برفکی گاو یافت نشده است. در برخی کشورها، از آنتی‌بیوتیک برای کنترل عفونت باکتریایی ثانویه استفاده می‌شود. بهبودی کامل معمولاً چند هفته تا چند ماه زمان می‌برد.

روش‌های درمانی:

1. استفاده از تتراسایکلین ۱۰ به مدت ۵ روز

2. استفاده از پن استرپ

3. برای جلوگیری از التهاب، از فلوکستین استفاده شود.

4. برای جلوی پای گوسفندان از آهک استفاده شود.

5. با محلول کربنات سدیم ۵ درصد، هر ۱۲ ساعت زخم‌ها را شستشو دهید.

توجه: روش‌های فوق به عنوان راهنمای درمان هستند. قبل از استفاده از هر دارو، با دامپزشک مشورت کنید.

نحوه تغذیه گوساله‌های مبتلا به بیماری تب برفکی

گوساله‌های جوان در طول بیماری تب برفکی گاو تلفات زیادی دارند. برای بهبودی آنها، روش‌های زیر را رعایت کنید:

1. تغذیه گوساله‌های جوان را چندین بار در روز انجام دهید.

2. یونجه یا کاه را در آب قرار دهید تا نرم شود. این کار به دلیل زخم‌های دهان، درد کمتری ایجاد می‌کند.

3. در صورت مشکلات شدید تغذیه‌ای، با نظر دامپزشک از سرم درمانی استفاده کنید.

کلام آخر

حیوانات زنده، وسایل نقلیه، تجهیزات، لباس و کفش، ویروس بیماری تب برفکی گاو را حمل می‌کنند. این ویروس بسیار مقاوم است. برای جلوگیری از جابجایی آن، کلیه تجهیزات و لباس‌ها را به صورت دوره‌ای ضدعفونی کنید.