مسمومیت آبستنی در گوسفندان (کتوز بارداری): از علل و علائم تا پیشگیری و درمان

مسمومیت آبستنی در گوسفندان (کتوز بارداری): یک راهنمای جامع برای پیشگیری و مدیریت

مسمومیت آبستنی یا کتوز آبستنی (Pregnancy Toxemia)، یکی از بیماری‌های متابولیکی نسبتاً شایع و بسیار خطرناک در گوسفندان آبستن به‌ویژه در هفته‌های پایانی است. این بیماری عمدتاً در میش‌هایی که دارای جنین‌های دو یا چندقلو هستند رخ می‌دهد، چراکه نیاز انرژی در این حیوانات به‌طور چشمگیری افزایش یافته و در صورت عدم تأمین کافی این نیاز، اختلالاتی در متابولیسم انرژی ایجاد می‌گردد.

اهمیت مسمومیت آبستنی نه‌تنها از منظر تهدید جان حیوان مادر بلکه از جهت کاهش شدید بهره‌وری، تلفات جنینی، هزینه‌های درمان و عوارض پس از زایمان قابل توجه است. در شرایطی که نیاز انرژی افزایش می‌یابد و مصرف خوراک به دلایل فیزیولوژیکی یا مدیریتی کاهش می‌یابد، گوسفند برای تأمین انرژی مورد نیاز، ذخایر چربی بدن خود را مصرف می‌کند. این فرآیند به تولید اجسام کتونی در کبد منتهی می‌شود که اگر بیش از حد شود، منجر به بروز علائم بالینی شدید می‌گردد.

در دهه‌های اخیر، با توجه به گسترش روش‌های اصلاح نژاد و افزایش شیوع چندقلوزایی در میش‌ها، میزان بروز مسمومیت آبستنی نیز در گله‌ها افزایش یافته است. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی، کاهش کیفیت علوفه، افزایش استرس‌های محیطی و فشردگی در سامانه‌های پرورشی نیز به‌عنوان عوامل ثانویه در بروز این بیماری متابولیکی ایفای نقش می‌کنند. بنابراین، کتوز بارداری دیگر تنها یک بیماری ساده محسوب نمی‌شود، بلکه یک چالش مدیریتی گسترده است که در صورت عدم توجه می‌تواند به بحرانی جدی در تولید گوسفند تبدیل شود.

فیزیولوژی و پاتوفیزیولوژی مسمومیت آبستنی

• نیاز انرژی در دوره آبستنی: در یک‌سوم پایانی آبستنی، نیاز انرژی میش ممکن است تا ۱٫۵ برابر افزایش یابد، به‌ویژه در چندقلوزایی. همزمان، فشار رحم بزرگ‌شده بر دستگاه گوارش، مصرف خوراک را کاهش می‌دهد. این عدم تعادل، حیوان را مجبور به استفاده از ذخایر چربی می‌کند.
• مکانیسم تولید اجسام کتونی: متابولیسم چربی‌ها، اسیدهای چرب آزاد تولید می‌کند که در کبد به اجسام کتونی (مانند

• بتا-هیدروکسی‌بوتیرات) تبدیل می‌شوند. در حالت عادی، این مواد مصرف می‌شوند، اما در صورت تولید بیش از حد، در خون تجمع یافته و باعث کتوز می‌گردند.
• عواقب تجمع کتون‌ها: اجسام کتونی اثر سمی بر مغز و اندام‌ها داشته، منجر به علائم عصبی و بی‌اشتهایی شدید می‌شوند. همچنین، بار چربی زیاد روی کبد موجب کبد چرب و نارسایی کبدی می‌گردد.

عوامل مستعدکننده مسمومیت آبستنی

این بیماری چندعاملی است و مهم‌ترین عوامل خطر عبارتند از:

1. چندقلوزایی:اصلی‌ترین عامل افزایش نیاز انرژی.
2. اسکور بدنی نامناسب:هم دام‌های لاغر (BCS زیر ۲٫۵) و هم دام‌های چاق (BCS بالای ۴) در معرض خطر هستند.
3. تغذیه ناکافی یا نامناسب:جیره‌های کم‌انرژی، باکیفیت پایین یا تغییرات ناگهانی در جیره.
4. کاهش مصرف خوراک:ناشی از بیماری‌های دیگر، استرس‌های محیطی (حمل‌ونقل، ازدحام) یا تغییرات آب‌وهوایی.
5. کاهش تحرک:در سیستم‌های بسته پرورشی.

علائم بالینی کتوز بارداری

تشخیص زودهنگام علائم مسمومیت آبستنی حیاتی است. این علائم به ترتیب معمول عبارتند از:

• کاهش اشتها و بی‌میلی به خوراک (اولین علامت).
• کاهش وزن، لاغری و بی‌حالی.
• علائم عصبی: لرزش، حرکات غیرارادی، فشار دادن سر به اجسام، راه رفتن ناهماهنگ.
• تنفس کند و عمیق و در مراحل پیشرفته، افت دمای بدن.

تشخیص بیماری مسمومیت آبستنی

تشخیص ترکیبی از روش‌های زیر است:

• تشخیص بالینی: بر اساس مشاهده علائم در میش‌های سنگین آبستن (به‌ویژه چندقلو).
• تشخیص آزمایشگاهی:

• استفاده از نوارهای تستکتون در ادرار (روشی سریع و میدانی).
• اندازه‌گیری سطحبتا-هیدروکسی‌بوتیرات در خون (دقیق‌ترین روش).
• بررسی هیپوگلیسمی (قند خون پایین) و آنزیم‌های کبدی در آزمایش خون.

• سونوگرافی: برای تأیید چندقلوزایی، بررسی سلامت جنین و کمک به پیش‌آگهی.

پیشگیری از مسمومیت آبستنی (مهم‌ترین بخش مدیریت)

پیشگیری مقرون‌به‌صرفه‌تر و مؤثرتر از درمان است. راهبردهای کلیدی شامل:

• مدیریت تغذیه‌ای دقیق در اواخر آبستنی: افزایش تدریجی انرژی جیره با کنسانتره‌های پرانرژی و با کیفیت بالا (مانند کنسانتره‌های کامل نوین فید که نیاز به افزودن ماده دیگری ندارند). استفاده از پروپیلن گلیکول یا مکمل‌های انرژی‌زا برای دام‌های پرخطر.
• پایش منظم نمره بدنی (BCS): حفظ نمره بدنی ایده‌آل (حدود ۳-۳٫۵) در طول آبستنی.
• شناسایی و جداسازی میش‌های چندقلوزا: با استفاده از سونوگرافی و تنظیم جیره جداگانه برای آن‌ها.
• کاهش عوامل استرس‌زا: تأمین فضای کافی، آب سالم، تهویه مناسب و پرهیز از جابه‌جایی یا واکسیناسیون در اواخر آبستنی.
• پایش مستمر سلامت: مشاهده روزانه اشتها و رفتار دام‌های پرخطر و استفاده دوره‌ای از نوارهای تست کتون ادرار.

نتیجه‌گیری

مسمومیت آبستنی در گوسفندان یک چالش مدیریتی مهم است که ریشه در عدم تعادل انرژی دارد. موفقیت در کنترل این بیماری متابولیکی منوط به اجرای برنامه‌های پیشگیرانه جامع، شامل تغذیه علمی، مدیریت استرس و پایش مداوم گله است. سرمایه‌گذاری در پیشگیری از کتوز بارداری نه تنها از تلفات و هزینه‌های درمان می‌کاهد، بلکه سلامت میش‌ها و بقای بره‌ها را تضمین کرده و بهره‌وری گله را به طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.